AlsahBlog / Yeni Edebiyat

Toplum tarafýndan isimsiz bir kadere mahkûm edilmek istenen birey, bir noktadan sonra kaderini sahiplenir

Yýlký atý ve yalnýzlýk...

*Yýlký atýnýn kurban töreni içinde kaderine terk edilmiþliði, toplumun kendi dayatmalarýný kabul etmeyen bireyi sýnýrlarýnýn dýþýna itmesiyle örtüþüyor.

Destanlar, tüm insan topluluklarýnda toplumsal bellekle sanatýn, gelenekle yeni ve özgün yaratýnýn, kutsal ile kutsal-dýþýnýn kesiþtikleri alanda yer alýrlar. Kayda geçirildikleri ana kadar oluþmuþ tüm mitoloji ve teoloji birikimini, insanýn dünyayý algýlama ve görme biçimiyle harman eden destanlar, kimi zaman kendi kültürel sýnýrlarýný da aþýp evrenselleþirler. Hintlilerin ünlü ''Mahabharata'' destaný bunun bilinen örneklerindendir.

AT KURBANI

Bu upuzun destandaki olaylardan biri de ünlü ''at kurbaný ritüeli'' dir. Kurban edilecek at seçilir ve gelenekler uyarýnca bir yýl boyunca sýnýrlarýn dýþýnda baþýboþ býrakýlýr. Bunu ilk öðrendiðimde, ''yýlký atý gibi'' demiþtim kendi kendime. O sýrada Güngör Dilmen 'in ''Kurban'' adlý oyununu Fransa'da sahneye koymaya hazýrlanýyordum. Bir yanýyla kültürel kökenlerimize bir yolculuk olarak da tasarladýðým bu sahnelemeye bir önoyun eklemiþtim. Önoyunun kurgusu, ünlü Rus bilgini Radlov 'un betimlemesini yaptýðý, bir Yakut þamanýnýn ''at kurbaný ritüeli'' ne dayanýyordu.(1) O atýn kurban töreni içindeki kaderine terk edilmiþliði, Zehra'nýn oyunun finalindeki yalnýzlýðýyla örtüþüyordu. Hem toplumun kendi dayatmalarýný kabullenmeyen bireyi sýnýrlarýnýn dýþýna itmesi, marjinalleþtirmesi anlamýnda bir yalnýzlýktý bu; hem erkek egemenliðinde kadýnýn kuþatýlmasý ve tek baþýna býrakýlmasýydý. Zehra dýþarýdan dayatýlan bütün bu ''tecrit'' lere, ''kurban'' olmayý -ve çocuklarýný kurban etmeyi- seçerek cevap veriyordu. Sonuçta bu da bir ''yalnýzlaþma'' süreciydi, ama dýþarýdan dayatýlmýyor, tam tersi ne Zehra bu kararýyla, ''ölüm'' kararýyla, onu isimsiz bir kadere mahkûm etmek isteyen toplumun üzerine yükselerek, kendi iradesiyle yalnýzlaþýyordu. Týpký bir noktadan sonra, ka derini sahiplenen bir ''yýlký atý'' gibi...

METÝN AND VE ABÝDÝN DÝNO

Geçenlerde sevgili hocam ve bilge dostum, tiyatromuzun duayeni, o çocuksu merakýný ve heyecanýný hiç yitirmeyen Prof. Dr. Metin And 'dan bir mektup aldým. Abidin Dino 'nun ''Kýzýl Menhir'' tablosundan söz ettiðim yazýma gönderme ile, ''Sevgili Ayþe Emel, son yazýlarýndan birinde Abidin Dino'yu ne kadar sevdiðini belirtiyordun. Bu büyük usta ve insana karþý ben de ayný duygular içindeyim'' dedikten sonra, ekte de Sanat Dünyamýz için seçtiði bir resmi ve yine ayný dergide yayýmlanmýþ, o res min kendisindeki anýsýný içeren kýsa yazýsýný göndermiþ.(2) Bir minyatür bu: ''Yýlký Atý'' . Metin And'ýn yýllar önce Ýngilizce yayýmlanmýþ kitabýnda siyah beyaz yer alan bu minyatürü gören Abidin Dino, kendisinden bir renkli diasýný istemiþ, o da ''büyük hayranlýk duyduðum az sayýda insandan biri'' diye nitelediði usta ressamýn bu isteðini hemen yerine getirmiþ. Daha sonra Paris'te görüþtüklerinde ona ''dünyalarý baðýþlamýþçasýna'' teþekkür eden ''büyük sanat adamý'' , bu minyatürü sýk sýk perdede büyüterek baktýðýný söylemiþ.

Uzun uzun bakýyorum bu yalýn, ama güçlü minyatüre... Yýlký atýnýn, köpekler, kargalar tarafýndan didiklenen, ýsýrýlan, örselenen yorgun bedenini sürükleyerek yürüyüþü bir çaðrýþýmlar ordusu gibi çöküyor üzerime. Mahabharata'da kurban edilmeye hazýrlansýn diye, yýlkýya salýnan atý, kurban ile yalnýzlaþma arasýndaki iliþkiyi düþünüyorum. Bizimki gibi, adalet duygusunu yitirmiþ, her þeyini günlük menfaatlere ve koltuk sevdalarýna endekslemiþ toplumlarýn deðerlerini nasýl ''yýlkýya saldýðý'' ný, toplumsal sunaklarda nasýl kan içtiðini düþünüyorum. Zehra'yý düþünüyorum sonra. Sonra baþka resimler akýyor gözümün önünden. ''Kurban'' diye damgalanmýþ ve kendilerine yaþayabilmek için ''ölmek'' ten baþka çýkar yol býrakýlmamýþ ''atlar'' alev alev yelelerini rüzgârlara savurarak dörtnala geçiyorlar gönlümden, yeri döven toynaklardan çýkan kývýlcýmlar bir çakýp bir kayboluyor gecenin karanlýðýnda...

(1) Bkz. Metin And, Oyun ve Bügü. Türk Kültüründe Oyun Kavramý, YKY, 2003, s. 90-92. Sanat Dünyamýz, Sayý: 95, Yaz 2005, s. 118-119.

(2) 'Yýlký Atý', Topkapý Sarayý Kitaplýðý, Albüm H. 2165.