CUMHURİYET DÖNEMİ TÜRK EDEBİYATI-TEMEL ESERLERİMİZ / HASAN BÜLENT KAHRAMAN
2006-06-26 · Kategori: Yorum
CUMHURİYET DÖNEMİ TÜRK EDEBİYATI-TEMEL ESERLERİMİZ
HASAN BÜLENT KAHRAMAN
Cumhuriyet dönemi Türk edebiyatının kanonlarını saptamak elbette çetrefil bir iş. Bugüne kadar, bizde hiç düşünülmemiş bir kavram çünkü. Ne olduğunu bile yeterince bilmiyoruz. O nedenle tartışmaya öncelikle bu kavramı tanımlayarak başlamakta yarar var.
Kanon Yunanca bir sözcük ve aşağı yukarı 'yasa' demek. Bizdeki kanun kelimesi gibi. Bu gevşek anlamın dışına çıkarak düşünmeye başlayınca iş sadece bizde değil, kanonla başından beri uğraşan Batı'da da çetrefilleşiyor. Bunun temel nedeni şu: Kanon, basit sözcük anlamının ötesinde, anlaşılabileceği gibi, 'olmazsa olmaz' veya 'temel' yapıt anlamlarını içeriyor. Ortak bilinç ve bilinç altının yaratılmasında, ortak duyarlılığın ortaya çıkarılmasında kanon neredeyse vazgeçilmez bir kavram. Kanonun gelişmesinde iki temel aşama var.
Bunların ilki Batı metafiziğinde çok tartışılmış 'klasik' kavramı. Klasiğin oluşumu Batı'da birkaç evreyi kapsar. Başlangıcı itibariyle işi Rönesans'a götürmek gerek. Rönesans en yalın anlamıyla zaten antik Yunan uygarlığının yeniden canlandırılması sürecidir. Klasiğin gelişiminde ikinci aşamayı 1848-1914 yıllarına yayılan Romantik dönem meydana getiriyor. Bu defa Nietzsche'nin, Freud'un eserlerine yansıyacak oranda bir Latin birikimi de işin içindedir. Kaldı ki, bu dönem kaynaklarda
'filhellenik' (Hellen sevgisi) dönem diye tanımlanır; onun da temel belirleyicisi yeniden antik Yunan'a dönülmesidir. Bu, bütünüyle yazınsal ve söylemsel bir yoklamadır. Çünkü, arkeoloji bir bilim olarak ancak yeni yeni oluşmakta, diğer uygarlıklara dönük değerlendirmeler o gelişimin içinden izlenmektedir. Dolayısıyla klasik kavramı hâlâ antikiteyle sınırlıdır.
'Gelenek'in icadı
Klasik kavramına bugünkü anlamını veren asal gelişme moderniteyle birlikte başlar. Bunun çok önemli bir nedeni vardır. 'Gelenek' icat etmek modernitenin en önemli unsurudur. Gene modernitenin bir başka belirleyicisi
olan milliyetçilik/ler özünde icat edilmiş bir süreçtir. Bu oluşum içinde modernite, milliyetçiliğe içkin olacak, aynı zamanda da milliyetçiliği üstüne oturtacak ögeleri bulmak, daha doğrusu kurgulamak çabasındadır. Ulusal dil, ulusal bilinç, ulusal tarih, coğrafya, kozmoloji, mitoloji hep bu sürecin içinden çıkmış olgulardır. O tarihe kadar olmayan bir geçmişin keşfine moderniteyle birlikte başlanır ve bu oluşum Benedict Anderson'un deyişiyle 'hay
Modernitenin klasiği tarif edişi bu bağlamda oluşur. O nedenle özünde belki gelmiş geçmiş en 'modern/ist' şair olan, kişiliği ve kişisel bilinç oluşumu da bir o kadar 'ilginç' özellikler taşıyan T.S.Eliot'un Batı'da klasik kavramının üstünde en çok düşünen kişi olması hiç de şaşırtıcı gelmemelidir. Bu bağlamda ulus devletler kendi klasiklerini saptayıp ortaya çıkarmaya başlar. Ne var ki, bu, tek başına oluşacak bir süreç değildir. Çok önemli bir dayanağı daha vardır.
O dayanak klasiğin ikinci aşamasını oluşturacak şeydir, yani, ulusal edebiyatların kurgulanmasıdır. Ulusal edebiyatlardan öncesine dönük tanım ve saptamalar bağlamında klasik arkaik bir anlam da taşır. Oysa ulusal edebiyat 'yeni' ulusların/ milliyet/çilik/lerin edebiyatını oluşturacak, klasik onların içinden çıkacaktır.
Kanonları oluşturmak
İşte bu noktada önemli bir adım atılır. Ulus devletler ve ulusal edebiyatlar klasik yaratma tutkusunu bir yana bırakır. Bunu doğal görmek gerekir. Çünkü, Batı metafiziği içinde klasiğin temel tanımını yapan Eliot, onu, 'bir kere olan ve biten' bazı olgulara bağlar ki, onların başında da dil gelir. Bu itibarla, Eliot, Batının bir tek klasik doğurduğunu ve onun da Virgilius olduğunu belirtir. Ulusal edebiyatlar böylesi bir çabaya girişmektense daha farklı bir yol izler ve 'kanon'ları oluşturma yoluna giderler.
Kanonlar bu anlamda sadece klasikler değildir. Kanon, daha önce belirttiğim üzere, ortak bir bilinç, ortak bir duyarlılık, ortak bir bilinçaltı yaratmaya dönük yapıtlardır. Bu özellikleri içinde kanonların belli bir insani durumu ve belli bir toplumsal bilinç tasavvurunu somutlaştıran, katılaştıran bir özelliği olduğuna değinmek gerekir. Klasikten bu anlamda farklıdır kanon. Klasik, zaten oluşmuş bir bilincin ve bilinçaltının ifade edilmesi, onun neredeyse kalıbının çıkarılmasıdır. Dolayısıyla her kanonun klasik olması gerekmez ama klasiklerin kanon olması daha çok rastlanan bir durumdur. İşin bir de zaman boyutu vardır; kanon hemen oluşabilir fakat klasiği zaman tanımlayacaktır.
Bütün bunların yanısıra bazı ülkeler belli dönemlerinde kendi klasik ve kanonlarını bir kenara bırakabilir. Başka bir kültürün oluşturduğu kanonları benimseyebilir. Türkiye bu ülkelerin içinde en çarpıcı örneği oluşturur. Çünkü Türkiye, modernleşmesine başladıktan sonra kendi geçmişiyle ilgisini kesen bir ülke ve toplumdur. Bunun sonucunda ortaya çıkan boşluk geçmişin boşluğudur. O sırada ülke Batılılaşmaya karar vermiştir ve Batının kültürel değerlerini benimser. Bu, özünde, üstünde hiç durmamış olsak da, romantik bir yaklaşımdır.
Romantisizmin antik Yunan ve Roma'ya yönelmesi gibi Türk modernizması da, Antik Yunan ve Roma içinde olacak biçimde Batı'ya yönelir. Batı'nın klasiklerini ve kanonlarını benimser, benimsetmeye çalışır.
Bu sürecin en keskin dönemecini Cumhuriyetin meydana getirdiği açık. Cumhuriyet, bu süreci, burada ayrıntısına giremeyeceğimiz biçimde, birkaç
koldan yürüterek geliştirmeye çalışır.
Bir yanda, belki de en cılız damar odur, ulusal edebiyat kaygısı ve üretimi başlar bir yandan da, asıl önemlisi budur, büyük bir çeviri etkinliğine girişilir. Bu, başlangıçta devletin üstlendiği bir yaklaşımdır.
Fakat ikinci aşamada Türk hümanistleri ortaya çıkar. Bunlar Mavi Anadolu hay
Geriye zaman zaman sorulan ve artık politik bir içerik kazanmış olan bir soru kalacaktır: Bizde klasik var mı?
Bu sorunun kendisinin klasik olması bir yana verdiği cevap son derecede sınırlıdır. Çünkü, genellikle klasik olmadığı yanıtı alınır soruya ve olumsuz yanıtı verenler Batılılaşma yanlısı olanlardır. Bu olumsuz yanıtta bir korkunun rol oynadığını söylemek gerek. Sanki, 'klasik şudur' denilse eskiye, eskide kalmış bir şeye referans verilecektir ki, bu rejimin ve hegemonik kültürel kodun kurgusuna ters düşer.
Klasiğin hegemonik yanı
Daha geniş bir açıdan bakınca bizde klasik olup olmadığı gerçekten de tartışma götürür. Bizde belki de tek klasiğin Yahya Kemal olduğu söylenebilir. Ne var ki, Y. Kemal'i bu mertebeye 'eski şiirin rüzgârıyla' yazdıkları taşımaz. Onun Türkçeyi yeniden kurduğu, gündelik Türkçeyle yazdığı şiirleri gerçek klasiklerdir. Bu, o kadar ilginç bir noktadır ki, klasiğin her şeye rağmen hegemonik/ideolojik bir yanının bulunduğunu da gösterir. Bu yapıtlar ders kitaplarına girmiş, belleklere kazınmıştır.
Kanon meselesine dönecek olursak o daha da önemli bir sorundur. Çünkü, ders kitapları gözden geçirilecek olursa ortaya ilginç bir sonuç çıkar. Ders kitapları 'zararsız' yapıtlar ve verimler göz önünde tutularak hazırlanmıştır. O nedenle metinselliğin giderek sorunlu olmaya başladığı, ideolojik sınamanın işin içine girdiği, deneyselliğe dönüldüğü noktada edebiyat öğretimi sona erdirilir. Eleştirel ve sorgulamacı bir bilincin oluşturduğu edebiyata ideoloji, dolayısıyla devlet karşıdır. Kanon bunun içinden çıkacaktır.
İşin garip ve ilginç yanı bu yaklaşım kanon kavramıyla çok da ters düşmez.
Kanon birkaç temel unsur üstüne oturur. Bunlar tam da yukarıda sayılan şeylerdir. Kanon deneysel bir metinden çıkmaz. Kanon ortak değerler sisteminin oluşturduğu kodları içerir. Kanon toplumsal dönüşümün ortadan kaldırmayı başaramadığı bir insan tipolojisi geliştirir. Bu, kanonun, insanlık durumunu kendisine asıl başlangıç noktası seçtiğini gösterir. Kanon belli bir metafiziğe yaslanır, derinliğini buradan kazanır. Şiirden ve düşünce yazısından çok kanon edebiyatın, hatta tek başına romanın üstüne oturur. Ama bu diğer alanların dışlanacağı anlamına gelmez. Aksine dışlanmaları da yanlış olur.
Türkiye'de edebiyat dünyasının böyle bir tercihi olmadı. Olmadığından Türk edebiyatının kanonları ortaya çıkmadı. Öylelikle de farklı kuşakların okuduğu ortak yapıtlar, metinler sıralanmadı, giderek, toplumsal planda ortak bir duyarlılık oluşmadı. Oluşturulmak istenen de 'sivil' değildir.
İdeolojik ve dışlamacı, ayırımcıdır.
Bu bağlamda yapılacak her türden girişimin, bugünden sonra önemli bir anlamı olduğu kanısındayım. Çünkü, bu girişimlerin ilk kez daha sivil ve elbette öznel bir seçim olacaktır. Böyle bir şey gerekli mi? Bence evet. Çünkü, klasik dediğimiz şey insanlığın ortak bilincidir. Klasikle ve kanonla ilgili sorun bunun Avrupamerkezcil olması, Avrupa kültür ve uygarlığının tek doğru olarak insanlığın geri kalan kısmına bir zırh, bir deli gömleği gibi giydirilmek istenmesidir. O birikimin de büyük insanlık macerasının sadece özgül bir parçası olduğunun saptanması ve ondan sonra aktarılması elbette daha doğrudur. Batı kanonik söyleminin, söylem kavramının kendisinden hareketle, bir iktidar kurma girişimi olduğu bellidir. O itibarla sadece Avrupamerkezcil olmak açısından değil, mesela erkek-egemen olması açısından da kanon yaklaşımı şiddetle eleştirilmiştir. Feminist eleştirinin bu yönde aldığı yol dikkatle izlenmelidir. Bu, bir değil birkaç kanon çalışmasına ne kertede ihtiyacımız olduğunu açıkça gösteriyor.
Cumhuriyet dönemi Türk edebiyatının kanonları neler olabilir? Bu soruya kendimce bir yanıtı aşağıda vermeye çalıştım. Ayrıca şunu da belirtmem gerekiyor: Cumhuriyet edebiyatı, bence önemli bir birikimdir. Fakat bu edebiyatın önemli bir zihinsel (epistemolojik) sorunu olduğu kanısındayım. O sorun cumhuriyet edebiyatının yeteri kadar ayrışmacı, zıtlaşmacı bir içeriğe ve kapsama sahip bulunmamasıdır. Aksine, çok 'homojen' olduğu söylenebilir bu birikimin. Gerçi belli ayrışma noktaları yok değildir. Örneğin Doğu-Batı, köy-kent, kadın-erkek çatışması bu kat yerleri arasında görülüp gösterilebilir. Ne var ki, daha derinlemesine bir inceleme bütün bu farklı gibi görünen, gösterilen olguların aslında benzer, hatta aynı, bir söylemin (discourse) içinden, çok benzer bir zihnin üretimi olarak yazıldığını ortaya koyacaktır. Bu nedenle Cumhuriyet dönemi edebiyatının kanonlarını belki de çok bilinen yapıtlarda değil daha az bilinen yapıtlarda aramak gerekir. Bununla birlikte kanonun klasik tanımı bize biraz da bu durumu ortaya koyan nedenleri anlayabileceğimiz yapıtları saptama görevini veriyor. Kuşkusuz bu, kanon tanımının en önemli çıkmazı ve paradoksu. Kanon meselesinin kısıtlaması ve olanakları bu çelişkide gizli.
Bu listede şiiri çok kısıtlı birkaç örnekle ele aldım, deneysel metinleri daha da uzakta tuttum. Tanınan, tartışma yaratan, kendisine özgü bir açılım olanağı veren yapıtların neler olduğunu bulmaya çalıştım. Orada da bir gözlemimi söyleyeyim. Türk edebiyatının asıl bilinçaltı şiirde gizlidir. Bu, henüz aşamadığımız bir gerçek. Romancılık birikimi şiirin hegemonyasını aşmaya yetmiyor. Bu nedenle romancılıkta bir usta-çırak ilişkisi bulmak, kurmak zor. Oysa şiirde etkilenmeler çok belli ve belirleyici. Böyle bir kısıtlama romana dayalı bir ortak bilinçten söz etmenin güçlüğünü açıklıyor. Aynı zamanda edebiyatın niçin heterojen değil de homojen olduğunu da gösteriyor bu olgu. Çünkü, sanıldığının tersine usta-çırak ilişkisi bir sürekliliğe değil bir tepkiselliğe ve kopuşa tekabül eder.
1. Kendi Gök Kubbemiz, Yahya Kemal (YKY)
Yahya Kemal'in yapıtı belki Türk edebiyatının tek kanonudur. Bugün kullanılan dilin kurulmasını o bu yapıttaki şiirleriyle gerçekleştiriyordu.
Sadece onunla da kalmıyor, bugüne kadar tartıştığımız bütün temel meselelerin (Doğu-Batı, Osmanlı-Cumhuriyet, milliyetçilik, tarih, coğrafya, ulusal bilinç ve bellek) kaynağı da bu yapıtta gizlidir.
2. Bütün Eserleri, Nâzım Hikmet
Bir şairin bütün eserlerinin kanon olacağını söylemek ilk bakışta aykırı durabilir. Fakat, Nâzım Hikmet, çok tartışmalı bir şair. Yüzyılın ilk çeyreğinden itibaren Yahya Kemal'in karşısında bir yere yerleşerek, onun temsil ettiklerine diyalektik alternatifler önerdi. Bu, Nâzım Hikmet'in, Yahya Kemal (o arada Ziya Gökalp) tarafından öne sürülen görüşleri bütünüyle yadsıyışı diye algılandı. Oysa komünizmi bir varoluş biçimi olarak benimsemesine rağmen Nâzım Hikmet anarşist veya nihilist değildi. Öyle olmadığını farklı dönemlerde farklı yapıtlar vererek ortaya koydu. Bu sürecin izlenmesi ise ancak bütün yapıtlarının elden geçirilmesiyle anlaşılabilir. Gene de daha kısıtlayıcı bir yaklaşımla değerlendirilmesi istenirse, 'Jakond ile Si Ya U', 'Benerci Kendini Niçin Öldürdü', 'Saat 21-22 Şiirleri', 'Rübailer', 'Dört Hapisaneden' ve 'Son Şiirleri' sayılabilir.
3. Kiralık Konak/ Yaban, Yakup Kadri (İletişim)
Türk edebiyatının belki de tek kilometre taşı. 'Yaban'ın vurguladığı sorunsallardan daha ileride bir noktada olup olmadığımız çok tartışılır.
4. Sinekli Bakkal/ Vurun Kahpeye, H
'Sinekli Bakkal', 'Yaban'ın erken planıdır. Arkasındaki sorunsallar Yaban'a nereden gelindiğini gösterir. Ayrıca, 19. yüzyıl sonu 20. yüzyıl başında Osmanlı yaşamının bugün de tartışılan arayışlarına bir ışık düşürür. 'Vurun Kahpeye' ise Kurtuluş Savaşı döneminin neredeyse bugün de tıpa tıp aynı olan ideolojik açılımının bir uzantısıdır.
5. Yeşil Gece, R. N. Güntekin (İnkılap)
Daha sonra köy romanlarında görülecek tipoloji ve metodoloji Reşat Nuri'nin bu romanıyla başlar. Roman aynı zamanda erken cumhuriyet dönemi insanının temel korkularını, tedirginliklerini ve bilincini ören ana sorunsallar nedeniyle de önemlidir.
6. Üç İstanbul, Mithat Cemal Kuntay (Oğlak)
Mithat Cemal'in bu tek romanı Türk romanının belki de en 'sivil' romanlarından birisidir. Kitabın başarısı, Mithat Cemal'in 'ideolojik bir endoktrinasyon' kaygısına kapılmadan dönemin bütün panoramasını vermesinde, karakterlerini bu bağlamda sahih kılmasındadır.
7. '9. Hariciye Koğuşu', Peyami Safa (Ötüken Neşriyat)
Cumhuriyet döneminin en tartışmalı yazarlarından biri olsa da Peyami Safa'nın bu edebiyattaki yerini pekiştiren en önemli yapıtlarından birisi olarak Fatih-Harbiye de gösterilebilir. Ne var ki, Safa, o romanın amacını, kurgusunu daha baştan belirlemiştir. Okura belli bir izleği sürdürmek düşer. '9. Hariciye Koğuşu' ise daha uzun bir süre yazılmayacak, bir yapıttır ve 'modern' insanın varoluşsal bunalımını daha iyi anlatan pek az yapıttan söz edilebilir.
8. Huzur/Saatleri Ayarlama Enstitüsü, Ahmet Hamdi Tanpınar (YKY/Dergah)
'Huzur' bir kez daha Doğu-Batı meselesini çok varoluşçu bir noktada krist
9. Kurt Kanunu, Kemal Tahir (Tekin Yayınevi)
Devlet Ana, Esir Şehir üçlemesi, köy romanları hemen akla gelse de Kemal Tahir'in en önemli yapıtı budur. Tahir, ilk kez (ve g
10. Ortadirek, Yaşar Kemal (Adam)
Gene, ne 'İnce Memet', ne 'Demirciler Çarşısı' romanları. Yaşar Kemal'in, kendi sözüyle belirlemek gerekirse, 'mit yaratan varlık' olan insanı tanımladığı, onu doğasal durumunda kavradığı, evrensel gerçekliği içine oturttuğu asıl yapıtı budur.
11. Bereketli Topraklar Üstünde-Murtaza, Orhan Kemal.
Bugün neredeyse unutulmuş olsa da Türkiye'de 1950 ve sonrasındaki toplumsal dönüşümü bütün insani gerçekliğiyle en ileri düzeyde anlatan yazar Orhan Kemal'dir. Onun kolayca okunan romanları görüntülerinin çok ötesinde derinlikler barındırır. 1950 sonrasında bir tıkanma dönemi geçiren Türk romanının en önemli hamlelerinden birisidir 'Bereketli Topraklar Üstünde'. Murtaza ise bugün henüz aşamadığımız iktidar kavramını belki de bu derecede derinlikli bir evrensel varoluş durumu olarak biçimlendiren eşsiz bir romandır.
12. Kurtlar Sofrası, Attila İlhan (İş Kültür)
1960'ları 1970'lere bağlayan roman budur. Kuşkusuz Türk şiirinin en ileri adlarından birisi İlhan ve 'Aynanın İçindekiler' genel adını verdiği serideki öteki romanları da (son yapıtı hariç) önemli. Fakat bence onun romancılık ve yaratıcılık başarısını sorgularken atlanmaması gereken yapıtı 'Fena Halde Leman'dır. 'Kurtlar Sofrası' ise tümünün sentezi sayılabilir.
13. Ölmeye Yatmak, Adalet Ağaoğlu (YKY)
Sadece kadın edebiyatını başlatması ve onun en ileri adımlarından birisi olması nedeniyle değil, Cumhuriyet epistemolojisinin bütün kırılma noktalarını, romancılık tekniği konusunda gösterdiği çok ileri başarı nedeniyle de 'Ölmeye Yatmak' bir köşetaşı.
14. Yenişehirde Bir Öğle Vakti, Sevgi Soysal (İletişim)
Cumhuriyete bağlananlar, ondan kaçmaya çalışanlar, ona gelenler... Tümü cumhuriyetin anıtsal meydanında ve bir öğle vaktinde buluşurken Soysal, bu romanıyla cumhuriyetin mekân ve zamanını somutlaştıran ilk romanlarından birisini yazıyordu.
15. Tutunamayanlar-Tehlikeli Oyunlar, Oğuz Atay (İletişim)
Aslında Atay da klasik epistemolojinin sınırlarını aşmak niyetinde değildi. Fakat kullandığı kaotik teknik, ona yedirilmiş 'humour' ile ele alınınca Türk edebiyatındaki aydın sorunun ilk 'karnavalesk' romanı ortaya çıkmıştı.
16. Cemil Şevket Bey Aynalı Dolaba İki Revolver-Solmaz Hanım Kimsesiz Okurlar İçin, Selim İleri
İleri, 'Her Gece Bodrum'la tanınıyor. O üçlemeyi tamamladıktan sonra yazdıkları yeterince algılanmadı. Son döneminde yazdığı bu iki roman ise Cumhuriyetin toplumsal ve kültürel kompozisyonunu ve siyasal arka planını etik bir sorgulama bağlamında alması nedeniyle mutlaka irdelenmesi gereken iki yapıt.
17. Issızlığın Ortası, Mehmet Eroğlu (Everest)
Eroğlu'nun yapıtı çok tartışılan 12 Mart romanlarının en sert, en ileri, ayrıca teknik açıdan en başarılı olanıydı. Bir kuşağın macerası ve ona gömülü varoluşsal sorunlar aslında pek dile getirilmedi. Bu roman onu haykıran bir çığlıktı.
18. Berci Kristin Çöp Masalları, Latife Tekin (Everest)
Latife Tekin'in yapıtı toplumsal dönüşümün yarattığı dilsel şizofreninin bir dışavurumuydu. Toplumsalın alışılmış kalıpları sonuna gelirken, dil de, imgelem de parçalanıyor ve geride bu demir leblebi romanı bırakıyordu.
Radikal Kitap; 31/10/2003
