Yani, Solun Aytmatov'u gitti, yerine Sa��n Aytmatov'u geldi.(3)

2008-06-15 � Kategori: Arastirma

De�i�en tek �ey...

Aytmatov'un dediklerinde temel bir de�i�iklik yok: 1977'de de, 1992'de de, 2007'de de �imdi "Türk dünyas�" diye tan�mlanan dünyadan bahsediyor, bu dünyan�n insanlar�n� anlat�yordu. De�i�en tek �ey, sözlerini kucaklayan sosyalist, toplumcu zarf�n y�rt�lm�� olmas�, onun yerini küreselcili�in bo� vaatlerinin almas�. Bugün Türkiye Sa�� gülünç ama kanl� bir BOP çerçevesinde, tam da Sovyetler Birli�i'nin bo�lu�unu ta�eron olarak doldurmaya çal��yor; eskiye göndermeyle, tam olarak bir ta�eron Anti-Sovyet Anti-Sosyalist Cumhuriyetler Birli�i'ne (buna BOP da, Neocon/Neomuhafazakar Turan da denebilir) hevesleniyor. Türkiye Soluysa savrulup gidiyor.

Kan�mca bu savrulman�n bir nedeni de Aytmatov'u kaybetmi�, sözcü�ün tam anlam�yla "kapt�rm��" olmas�. Ve bu "kapt�rma," ku�kusuz, sadece Solu ilgilendirmiyor, bütün bir toplumu ilgilendiriyor, çünkü toplumculu�undan ar�nd�r�lan, bürokratik (Ayvazo�lu'nun metnindeki unvan çoklu�u resmi ideolojiyi i�aret etmiyorsa neyi ediyor?) ve etnik ("Türk Dünyas�na Hizmet Ödülü" küreselcili�in etnik evrenselcili�inin ho� bir ifadesi de�il mi?) bir Cengiz Aytmatov, gerçekten ne olabilir?(4) Büyük olas�l�kla Anti-Sovyet Anti-Sosyalist Cumhuriyetler Birli�i tasar�s�n�n içinde yer alan o "Türk Okullar�" ve "Türkçe Olimpiyatlar�"n�n övgüsünü yaparm�� gibi gösterilen, küreselcili�e tek alternatif olarak �rk ve dil birli�ini savunuyormu� gibi gösterilen bir Aytmatov mu?(5)

Ne olursa olsun, Aytmatov, Sol aç�s�ndan �a�k�nl�k verici ve belki de en önemli gerilemenin mükemmel bir simgesi: Al Yazmal�m'da Türkan �oray filmin son sahnesinde insani emekten, emekle i�lenmi� bir sevgiden yana ç�k�ncaya dek hep yazmal�yd� – ne oldu da Sol, Türkiye'de kad�n�n kazand�� özgürlükleri kaybetmek bir yana, zaten sahip oldu�u bu yazmal� özgürlük ve özgüven duru�unu bile savunamaz, neoconcu BOP muhafazakarl��n�n sözde türban özgürlü�ü duru�una teslim olmu� hale geldi; ne oldu da Sol, Aytmatov'u, Cemile'den Asya'ya sosyalist, toplumcu, sevgiyi savunan kad�n figürünün ba�l�ca yazarlar�ndan birini bugün ekranlardan, radyolardan, man�etlerden ya�an bu bürokrat, pragmatist, liberal küreselci erkekler kalabal��na teslim etti? Sahiden Solda Aytmatov ne zaman öldü? (SG/TK)

(1) "Cengiz Aytmatov," Zeynep Oral; aktaran Nesin Vakf� Edebiyat Y�ll�� 1976, s. 410-412.

(2) Örne�in, bizim aile kütüphanemizde Cengiz Aytmatov, Ya�ar Kemal, Orhan Kemal, Ci�erxun... hep yan yana durdu ve hâlâ da öyle duruyor.

(3) Be�ir Ayvazo�lu, Aytmatov'un ölümünün ard�ndan yazd�� 12 Haziran 2008 tarihli yaz�da, bu de�i�imin kolay olmad��n� dile getiriyor: "Komünist olsa bile, sayg� duyulmas�, �apka ç�kar�lmas� gereken büyük bir yazar oldu�u belliydi. Demirperde y�k�ld�ktan sonra daha yak�ndan tan�ma imkân� buldu�umuz Aytmatov'un Türkiye'de onun için biçilen hiçbir elbiseye s��mad��n� gördük." (Cengiz Aytmatov) Burada özne kim? Ayr�ca Ayvazo�lu'nun yaz�da ilk (komünist?) çevirilerden önemsiz �eylermi� gibi bahsetmesi neden?

(4) Ne olabilece�inin bir örne�ini Aytmatov'un son kitaplar� konusunda bas�na yans�yan bir olay oldukça iyi veriyor: küresel pazardaki yazarlar aras�nda bir yazar. 2007 y�l�nda Aytmatov'un küreselcili�e kar�� ele�tiriler getirdi�i Kagda padayut gori adl� roman� Ufuk Kitaplar�/Da Yay�nc�l�k taraf�ndan Da�lar Devrildi�inde ad�yla yay�mland�; ayn� y�l ayn� kitab� Elips Yay�nlar� Da�lar Y�k�ld�� Zaman yay�mlad�. Her iki yay�nevi de sözle�melerinin oldu�unu öne sürdüler. Elips Yay�nlar� bas�na �u aç�klamay� yapt�: " Sözle�menin yazar�n önceki ve sonraki kitaplar�n� da kapsad��n� ifade eden Ekinci, '�stersek Aytmatov'un kitaplar�n� Almanca haricinde ba�ka dillere de çevirip yay�nlayabiliriz. .. Ufuk Kitaplar� taraf�ndan zannederim tek kitapl�k bir sözle�me yap�lm��. Oysa bizim sözle�memiz tüm kitaplar� kaps�yor.' .. Cengiz Aytmatov ise .. aç�klamas�nda son roman�n�n Türkiye'de yay�nlanmas� konusunda sadece Ufuk Kitaplar�'yla anla�t��n� ifade ediyor." (Zaman, 08.12.2007)

(5) Bunun için �u iki Zaman haberine bkz. "Milleti tutan yazar" ve "Son vasiyeti: Türk dünyas� yeniden yap�lanmal�." �kinci haberin tarihsel çarp�tmas� oldukça dü�ündürücü: "Türk halk�n�n Cengiz Aytmatov ile tan��kl�� Ye�ilçam klasi�i 'Selvi Boylum Al Yazmal�m' filmiyle ba�lad�. Önceki gün kaybetti�imiz Aytmatov, dünyan�n kabul etti�i romanc�l��n�n yan�nda Türk dünyas�na yönelik vizyonu ile de unutulmayacak bir isim." Sosyalist geçmi�inden ar�nd�r�lm�� Aytmatov'un kusursuz bir tan�m�.

"Selvi Boylum Al Yazmal�m" Aytmatov Art�k Yok

K�rg�zistanl� yazar Aytmatov tedavi gördü�ü Almanya'da hayat�n� kaybetti. 80 ya��ndaki dünyaca ünlü edebiyatç� Türkiye'de özellikle "Selvi Boylum Al Yazmal�m" filmine konu olan kitab� kalem almas�yla biliniyor.

B�A Haber Merkezi - �stanbul

11 Haziran 2008, Çar�amba

K�rg�zistanl� edebiyatç� Cengiz Aytmatov dün (10 Haziran) Nürnberg'de ya�am�n� yitirdi.

Almanya'n�n Nürnberg kentindeki Klinikum Nord'da böbrek yetmezli�i tedavisi gören Aytmatov ayn� zamanda Türkan �oray ve Kadir �nan�r'�n ba�rollerini oynad�klar� "Selvi Boylum Al Yazmal�m" fiminin de yazar�yd�.

Aytmatov'un hayat�

12 Aral�k 1928 tarihinde Kuzeybat� K�rg�zistan'daki Talas eyaletinin �eker köyünde do�du. Babas� Törekul Aytmatov, annesi Nagima Hamzayevna Aytmatova'd�r. Ad�, Cengiz Han'dan esinlenerek konulmu�tur.

Gençli�i s�k�nt�l� bir döneme denk gelmi�ti. O dönemde zaten yeni yerle�meye ba�layan siyasal sistem, bir de sava�la mücadele etmek zorundayd�. Çok genç ya�ta çal��maya ba�lad�; çünkü �kinci Dünya Sava��'n�n SSCB üzerindeki etkileri gençleri de etkiliyordu, yeti�kinler sava�ta olduklar�ndan, gençlere büyük i� dü�üyordu.

On dört ya��nda köyündeki sekreterli�e girdi. Burada tar�m makinelerinin say�m�, vergi tahsildarl�� gibi i�lerde çal��t�.
Köyünden, Kazakistan'a giderek Cambul Veterinerlik Teknik Okulu'nda okudu. Daha sonra �imdiki K�rg�zistan'�n ba�kenti olan Bi�kek'e giderek burada Frunze Tar�m Enstitüsü'nde ö�renimine devam etti.

Ard�ndan Maksim Gorki Edebiyat Enstitüsü'ne geçti ve 1956 ile 1958 y�llar� aras�nda Moskova'da okudu.

Yazmaya bu y�llarda Pravda gazetesinde ba�lad�. Ard�ndan, yazd�� eserleriyle üne kavu�tu ve 1957 y�l�nda Sovyet Yazarlar Birli�i'ne üye kabul edildi.

1963'te Lenin Ödülü'nü ald�. Yap�tlar� yüz ellinin üstünde dile çevrildi. Sovyetler Birli�i'nin da��lmas� ve K�rg�zistan'�n ba��ms�zl��na kavu�mas�ndan sonra ülkesini Lüksemburg'da büyükelçi olarak temsil etti.

Aytmatov, Gün Olur Asra Bedel roman�n�n film çekimleri için gitti�i Rusya'n�n Tataristan Cumhuriyeti'nin ba�kenti Kazan'da 16 May�s 2008 rahats�zlanarak böbrek yetmezli�i te�hisiyle tedavi için Almanya'ya getirilmi�ti. Almanya'n�n Nürnberg kentindeki Klinikum Nord'da tedavi gören Aytmatov, komaya girmi�ti.

Sava� sonras� yazarlar� aras�nda yer alan Aytmatov, Cemile'den önce bir kaç k�sa hikaye ve Yüzyüze`yi yazd�. Ancak yazar�n kendini kan�tlamas�n� sa�layan kitap Cemile oldu; Louis Aragon Cemile`yi "dünyan�n en güzel a�k hikayesi" olarak tan�mlad�.

Eserlerinde mitolojiye oldukça yak�n durdu; ancak onunki antik anlam�ndan farkl� olarak mitolojiyi ça�da� bir zeminde sentezlemek ve yeniden yaratmakt�. Eserlerinde mitlere, efsanelere ve halk hikayelerine göndermeler yapm��t�r.

Aytmatov; edebi çal��malar�na ek olarak, Avrupa Birli�i, NATO, UNESCO ve Benelüks ülkelerinin K�rg�z delegeli�ini üstlenmi�tir. Ayr�ca K�rg�zistan D��i�leri eski Bakan� Askar Aytmatov'un babas�d�r.

Yap�tlar�ndan baz�lar� �öyle:

Zorlu Geçit (1956), Yüzyüze (1957), Cemile (1958), �lk Ö�retmenim (1962), Da�lar ve Steplerden Masallar (1963), Elveda, Gülsar�! (1966), Beyaz Gemi (1970), Selvi Boylum Al Yazmal�m (1970), Fuji Da��n�n Tepesi (1973), Gün Olur Asra Bedel (1980), Dara�ac� - Di�i kurdun Rüyalar� (1988), Toprak Ana, Cengiz Han'a Küsen Bulut, Çocuklu�um, K�rm�z� Elma, Da�lar Devrildi�inde-Ebedi Ni�anl� (Son roman�-2007). (EZÖ)

* Bu haberi wikipedia.org'dan yararlanarak derledik.
** Aytmatov'un foto�raf�: Andreas Zak

Cengiz Aytmatov: A�k Olmazsa �nsan Ya�am� Bombo� Olur

"A�k olmazsa insan�n gelece�i olmaz. A�k ya�am�n temelidir. A�k olmazsa, onunla ba�lant�l� tutkular da olmaz. Ve insan ya�an� bombo� olur. (...) Do�an�n verdi�i her �eyi, y�ld�zlar�, kozmosu – a�k hepsini içerir. A�k bir senfonidir, dünyan�n senfonisi."

B�A Haber Merkezi - �stanbul

12 Haziran 2008, Per�embe

2004 y�l�nda Valentin Pustovoyt adl� bir gazeteci, Cengiz Aytmatov’la a�k üzerine öylesine bir söyle�i yapm��; Zerkalo Nedeli/Haftan�n Aynas� adl� dergide yay�mlanan bu söyle�ide, Aytmatov’un 1950’li y�llarda Bibisaray Bey�enaliyeva’yla ya�ad�� a�k�n küçük bir an�lmas� da yer al�yor; sa�da yer alan foto�raf Han�� Kulmambetov’un, �a��rt�c� bir �ekilde ünlenen bu a�k öyküsünden yola ç�karak sahneledi�i oyunun, May�s 2008 tarihli bir sergileni�inden bir foto�raf.

Bu adam art�k 75 ya��na gelmi�. Ya�am� hep zengin olaylarla dolu olmu�. Ya�ad�klar�n� ve hissettiklerini, ona ça�da� dünyan�n en büyük yazarlar�ndan biri unvan�n� getiren kitaplar�nda cisimlendirmi�: “Beyaz Gemi,” “Gün Olur Yüzy�l Olur,” “Deniz k�y�s�nda Ko�an Ala Köpek”… Ad� Cengiz Torekuloviç Aytmatov. Yazar�n ki�isel ve sanatsal ya�am�nda a�k önemli bir rol oynam��…

�lk a�k�n�z� hat�rl�yor musunuz? �lk kez ne zaman a��k oldunuz?

Ben Stalin’in bask� uygulad�� bir ailede büyüdüm. Babam� tutuklad�klar� zaman, okulda beni “halk�n dü�man�” saymaya ba�lad�lar. Ama, bana yine de normal davran�yorlard�. Fakat bir gün bir komsomol lideri gelip o s�n�fta okumaya hakk�m olmad��n�, gitmem gerekti�ini söyledi… Iss�z okul bahçesine ç�kt�m. Ö�renciler gelip geçiyordu. Bense tek ba��ma, duvara yaslanm�� bir halde duruyordum ve ne yapaca��m� bilmiyordum… Zil çald�. Dü�ündüm: “�imdi ben ne yapaca��m?” Birden avluya bir k�z ko�up geldi – bizim s�n�fta okuyordu. Ba��n� sa�a sola çeviriyor, bir �eyler aran�yordu.

Beni gördü, bana do�ru ko�tu ve �öyle dedi: “S�n�fa gel, art�k gelebilirsin.”

Ad� neydi?

Hat�rlam�yorum. Y�llar akl�mdan isimleri al�p götürdü. Nas�l bir yüzü vard�, onu hat�rl�yorum, ama ismini, ne yaz�k ki hat�rlam�yorum. Yüzü o anda, bana do�ru ko�tu�u anda muhte�emdi: nas�l tela�land��, bana bir �ekilde yard�m etmek istedi�i belli oluyordu… Bense onun elini tutup birlikte bir yerlere ko�mak istedim… Bu çerçevede aç�k seçik hat�rlad��m ilk olay bu.

Ama sonra, Bi�kek’te (o zamanlar Firunze’ydi ad�) fakültede okuyordum. O y�llarda televizyon yoktu. �ehrin d��nda oturuyordum. Sinemaya gitmek de büyük omlayd�. Demiryolunu geçmek, sonra Djerzinski caddesini geçmek ve “Alatoo” sinemas�na gitmek gerekiyordu. ��te, bütün o yol boyunca hep o sinema salonuna Onun girece�ini, yan�ma oturaca��n� ve birlikte film izleyece�imizi hayal ederdim.

Bu O, belli biri miydi?

Evet, ama ad�n� anmayaca��m. Ba�ka bir fakültede okuyordu. Sonra ailesi ba�ka bir yere ta��nd�, bizim de yollar�m�z ayr�ld�. Bu vakte dek hat�rl�yorum bu heyecan�: sinemaya vaktinde varmak, beklemek, kar��la�mak ve birlikte film seyretmek…

Beni sizin (balerin) Bibisaray Bey�enaliyeva’yla ya�ad��n�z, “Avc�n�n Uçurumun Ba��nda A�lamas�” adl� kitab�n�zda anlatt��m�z o a�k hikayesi sarst�. Ne dersiniz, neden biz tereddütsüz, gözü kapal� bir a�k� hayatta sadece bir kez ya�ar�z?

Anla��lan, ruhsal olgunla�ma, duygusal olgunla�man�n vakti gelip çat�yor. Bu ruhun, kendi kendini kavraman�n doruk noktas� oluyor. Ya�am�n ne demek oldu�unu kavraman�n. Evet, bu da benim ya�am�m�n büyük a�k hikayesi. Unutulmaz.

Ve tam bir doruk noktas�yd�… Ama olan oldu…

Bu a�k ya�am�n�zda keskin bir altüst olu�a neden oldu mu?

Söylemek zor. Takdir edersiniz, a�k hallerinin sergilenmesi bir i�e yaramaz, o rejim bu tür ruhsal sars�nt�lar� ho� kar��lamazd�. Her �ey partinin belirledi�i kat� s�n�rlar�n içinde ya�an�rd�. Sonuçta benim ergenli�im ve gençli�im Stalin ve Stalin sonras� dönemlerde geçti.

Size göre, ruhtaki sevme yetene�i, sanat ve edebiyatta yaratma yetene�iyle ne kadar ba�lant�l�?

Ku�kusuz, bu çok önemli bir unsur. Gerçeklikte sevgi ili�kileri olamaz, ama fantezimizde, imgelemimizde sevgiyle kar��la�mak çok de�erlidir. Bu anlamda yarat�c�l�k için de.

Yazar olarak a�k üzerinizde nas�l bir etki b�rakt�? Eserlerinizden hangilerini büyük bir a�k halindeyken yazd�n�z?

Herhalde, “Elveda, Gülsar�!”… “Cemile,” tabii… Bütün bunlar� daha orada, Moskova Edebiyat Fakültesi’ndeyken yazd�m.

Dünya edebiyat�ndan hangi a�k hikayesini “a�k” sözcü�üyle ayn� s�n�fa koyars�n�z?

Zor bir soru sordunuz. San�r�m, Tolstoy’un yazd�� her �eyi… “Dirili�.” �olohov’dan “Sessiz Don”…

Bence, a�k daha çok bizim içimizde ya�anan ruhsal bir durum. Nesne ikincil kal�yor, büyük ölçüde o sadece bir “tetikleyici.” Siz ne dersiniz?

Nesne – bu bizim sevgimizin yöneldi�i ki�i mi?

Evet.

Ama bu büyük ölçüde bu ki�inin nas�l biri oldu�una ba�l�. Sonuçta bütün a�k heyecan�n� ona yönelmi� durumda: hayaller de, tutkular da… Var olan her �ey, Güne� bile a�ka kat�l�r. Güne� de ��nlar�n� gönderir ve sonuçta bu bizim hareketlerimizi de�i�tirir, çünkü sonuçta gezegenimizdeki her �ey Güne�in enerjisiyle oluyor. Müzik bile.

Bazen bir bisiklete binmi� giderken, bir ezgi duyars�n�z ve bu ezgi sizi onu ilk kez duydu�unuz zamanki ruh haline sokar. A�k, evrenin, o içinde her �eyin birbirine ba�l� oldu�u olgular�ndan biri. �nsan �öyle dü�ünür: i�te ben �öyle biriyim �öyle birini sevdim ve bu benim �ahsi seçimim, sadece bana ba�l�. Ama bütün bunlar önceden belirlenmi�tir, Kozmosla ba�lant�l�d�r. Do�an�n verdi�i her �ey, ya�am�n ortak kuma��nda yer al�r. Sevgimizde. Onda her �ey yo�unla�m�� halde bulunur.

Mutsuz bir a�k ya�ad�n�z m�? Birine a��k olduktan sonra korkuya kap�ld�n�z m�?

Belki, bunu da ya�ad�m.

Peki sevmekten korkmuyor musunuz?

�imdi mi? Her �eyin kendi yeri, kendi zaman� var.

Peki hiç daha önce, mutsuz bir a�ktan sonra sevmekten korktu�unuz oldu mu?

Böyle �eylerden kaçm��md�r – hay�r. Ne olmu�sa do�al bir �ekilde olmu�tur… Nereden buluyorsunuz bu sorular�? Bu alanda bir uzmanl��n�z falan m� var?

Hay�r, öyle demek istemedim. Sadece bir çok kez a��k olmu�sunuz ve herhalde, sonunda bu konuda sadece sorular sormak daha ilginç gelmeye ba�lam��t�r diye dü�ündüm… Neyse, size göre, mutsuz bir a�k neden uzun zaman hat�rlan�r?

Trajedi oldu�undan, ki�isel bir trajedi.

Peki neden onunla ilgili hat�ralar insan�n belle�ine tatl� bir ac� verir?

Çünkü hayal edilen, yani yak�n hissedilen, yani kalpte yer edinen bir �ey, birden y�k�l�verir. Bu da insan�n bilincinde özel bir iz b�rak�r. Gerçekle�tirilememi� bir hayal…

Söylesenize, güzel kad�nlardan korkar m�s�n�z?

Art�k pek de�il…

Birazc�k da olsa kayg�lanmaz m�s�n�z?

�imdi kayg�lanm�yorum.

Peki eskiden?

Tabii, eskiden… (gülüyor)

Y�llar geçtikçe kad�n idealiniz de�i�ti mi? Günümüzdeki “ideal kad�n” kavram� için ne diyorsunuz?

Kad�n idealinde ben hep zeka arad�m. Ve entelektüellik, elbette. Genel olarak, ideal zamanla, uzun, çok say�da gözlem sonucunda olu�turulur. Bu gözlemlerden ideal diye bir �ey olu�turulur. Benim için bu, öncelikle, entelektüel bir �ey.

Ya�land�kça, ya�am boyunca a�k yüzünden kaybetti�iniz zaman ve ruhsal güçler nedeniyle üzüntü duydunuz mu? Akl�n�za hiç bu olmasayd� çok daha fazla yazard�m gibi dü�ünceler geldi mi?

Hay�r, böyle bir üzüntüm yok. Düzen böyle, olmas� gereken olur. Ama ke�ke vaktinde ba�ka bir konuda ekonomi yapm�� olsayd�m: bir yerlerde oturaca��ma, daha çok gezseydim…

Ne dersiniz, a�k suçu hakl� ç�kar�r m�?

Saçmal�k. Bu ancak istisna olabilir.

Yeryüzünde birkaç milyar insan var, bu s�rada içimizden büyük k�sm� yaln�z. Neden sizce?

Bu ki�isel bir sorun, ruhsal bir sorun. Burada birçok etken, özellikle de toplumsal etken devreye giriyor…

Lord Byron �öyle yazm��t�: “A�k! Sen kötü bir tanr�ças�n. Dilim tutuluyor, sana �eytan demeye cesaret edemiyorum!” Siz a�k� neyin tanr�ças� olarak adland�r�rd�n�z?

Hay�r, sadece o kadar de�il. A�k… gelece�in tanr�ças�d�r! A�k olmazsa insan�n gelece�i olmaz. A�k ya�am�n temelidir. A�k olmazsa, onunla ba�lant�l� tutkular da olmaz. Ve insan ya�an� bombo� olur. Ve ayr�ca, a�k olmazsa çocuklar da olmaz, bizi gelece�imize ba�layan nedenler. Do�an�n verdi�i her �eyi, y�ld�zlar�, kozmosu – a�k hepsini içerir. A�k bir senfonidir, dünyan�n senfonisi. (SG/EZÖ)

* Rusçadan çeviren: Sabri Gürses

Zerkalo Nedeli/Haftan�n Aynas� dergisinde yay�nlanan söyle�iye ula�mak için t�klay�n�z.

Kal�c� Ba�lant� Yorum (0) Yorum yaz! Arkada��na G�nder!

0 yorum yaz�lm��t�r

� �nceki :: Sonraki �

AlsahBlog / Yeni Edebiyat

Ayl�k k�lt�r, sanat,edebiyat se�kisi "�ylesine ciddiye alacaks�n ki ya�amay�, yetmi�inde bile mesela zeytin dikeceksin." - N�z�m Hikmet

Son Yaz�lar�m

Kategorilerim

Arkada�lar�m

Ba�lant�lar�m

Yani, Solun Aytmatov'u gitti, yerine Sa��n Aytmatov'u geldi.(3)

2008-06-15 � Kategori: Arastirma